Upadek Napoleona i Restauracja Burbonów — jak się skończyło

Nauka

28 lipca, 2025

6. Le roi Louis XVIII dans son cabinet de travail des Tuileries bgw17 0044

Spis treści

Upadek Napoleona i Restauracja Burbonów: jak zamknęła się epoka rewolucji

Cesarstwo, które w 1804 roku wydawało się nie do ruszenia, rozpadło się w ciągu niecałych trzech lat. Od katastrofalnej kampanii rosyjskiej 1812 roku do drugiej abdykacji w 1815 roku Napoleon stracił nie tylko armię, ale i pozycję, którą budował od przewrotu 18 brumaire’a. Na jego miejsce wróciła dynastia, którą rewolucja formalnie obaliła ponad dwadzieścia lat wcześniej.

Katastrofa w Rosji

W czerwcu 1812 roku Napoleon wkroczył do Rosji na czele Wielkiej Armii, która w momencie inwazji liczyła nawet 680 tysięcy żołnierzy — największej armii, jaką Europa widziała do tego momentu, i przy tym armii w dużej części nie-francuskiej: niemal połowę składu tworzyli żołnierze z Polski, Niemiec, Austrii, Włoch i innych sojuszniczych czy podległych terytoriów. Rosjanie unikali bitwy decydującej, wycofując się w głąb kraju i wypalając zaopatrzenie na drodze marszu. Napoleon zajął Moskwę we wrześniu, ale zastał ją częściowo spaloną i opuszczoną przez władze, bez możliwości wynegocjowania pokoju. Odwrót, który zaczął się w październiku, w połączeniu z rosyjską zimą, głodem i nieustającymi atakami kozackimi, doprowadził do zniszczenia większości armii, jeszcze zanim dotarła z powrotem do granic Francji.

Kampania rosyjska była punktem, po którym reputacja Napoleona jako niepokonanego stratega przestała być fundamentem jego władzy.

Koalicje i pierwsza abdykacja

Klęska w Rosji zachęciła Prusy, Austrię, Rosję i Wielką Brytanię do sformowania kolejnej, szóstej koalicji przeciwko Napoleonowi. Francja, mimo mobilizacji nowych roczników rekrutów, nie była już w stanie odbudować armii porównywalnej z tą, którą straciła. Wojska koalicji wkroczyły na terytorium Francji w 1814 roku, a Paryż skapitulował w marcu tego samego roku. Napoleon abdykował w kwietniu 1814 roku i został zesłany na wyspę Elbę na Morzu Śródziemnym — z zachowaniem tytułu cesarza, ale nad terytorium ograniczonym do samej wyspy.

Sto Dni i Waterloo

Pobyt na Elbie nie trwał długo. 1 marca 1815 roku Napoleon wylądował w Golfe-Juan na południu Francji i w ciągu kilku tygodni, praktycznie bez walki, odbudował kontrolę nad krajem — Ludwik XVIII uciekł z Paryża, a większość armii przeszła na stronę cesarza. Ten okres, znany jako Sto Dni, zakończył się 18 czerwca 1815 roku bitwą pod Waterloo w dzisiejszej Belgii, gdzie połączone siły brytyjskie pod dowództwem księcia Wellingtona i pruskie pod dowództwem Blüchera pokonały armię Napoleona. Sam Wellington określił tę batalię jako „bliską porażkę” — starcie było znacznie bardziej wyrównane, niż sugeruje jego ostateczny wynik.

Po Waterloo Napoleon abdykował po raz drugi, 22 czerwca 1815 roku, i został tym razem zesłany znacznie dalej — na wyspę Świętej Heleny na południowym Atlantyku, gdzie spędził resztę życia pod brytyjskim nadzorem, aż do śmierci w 1821 roku.

Kongres Wiedeński

Losy powojennej Europy rozstrzygał w tym czasie Kongres Wiedeński — zjazd dyplomatów, który rozpoczął się jesienią 1814 roku, jeszcze przed Stem Dniami, i trwał, z przerwą na wieści o powrocie Napoleona, do czerwca 1815 roku. Encyclopaedia Britannica podsumowuje jego skalę: był to zjazd w latach 1814–1815, który reorganizował Europę po wojnach napoleońskich, a jego ustalenia były najbardziej wszechstronnym traktatem, jaki Europa dotąd widziała. Francję na kongresie reprezentował Charles-Maurice de Talleyrand — polityk, który zdołał, mimo początkowego wykluczenia Francji z głównych negocjacji, wynegocjować względnie korzystne warunki dla swojego kraju.

Ludwik XVIII i Karta z 1814 roku

Na tronie Francji zasiadł Ludwik XVIII, brat zgilotynowanego w 1793 roku Ludwika XVI. Zamiast prostego powrotu do Ancien Régime, nowy król wydał 4 czerwca 1814 roku Kartę konstytucyjną (la Charte octroyée) — dokument ustanawiający dwuizbowy system parlamentarny wzorowany na modelu angielskim. Britannica podsumowuje ten kompromis wprost: Francja otrzymała monarchię konstytucyjną, której chciała już w 1789 roku, a Karta z 4 czerwca 1814 roku ustanowiła system dwuizbowy na wzór angielski. Król zachowywał prawo powoływania ministrów i rozwiązywania Izby Deputowanych, ale zniesienie feudalizmu, równość prawna i większość cywilnych zdobyczy rewolucji pozostały nienaruszone.

To był kompromis, nie kapitulacja — i właśnie dlatego przetrwał, choć w napięciu, kolejne piętnaście lat.

Spojrzenie w przyszłość: 1830

Restauracja Burbonów nie okazała się trwałym rozwiązaniem. Napięcie między konserwatywnym dworem a społeczeństwem, które przez ponad dwadzieścia lat żyło już w zupełnie innym porządku prawnym, narastało przez całe lata dwudzieste XIX wieku. W lipcu 1830 roku, po serii posunięć próbujących ograniczyć prawa wyborcze i wolność prasy przez króla Karola X, następcę Ludwika XVIII, Paryż znów wyszedł na barykady. Rewolucja lipcowa 1830 roku obaliła linię starszych Burbonów na dobre, zastępując ją tak zwaną monarchią lipcową Ludwika Filipa Orleańskiego. To już jednak temat na inny artykuł — pokazuje jednak, że echa 1789 roku nie ucichły wraz z Kongresem Wiedeńskim.

Zobacz też

Dyrektoriat i Napoleon Bonaparte — jak Napoleon doszedł do władzy, którą stracił w tym artykule.
Terror i radykalizacja Rewolucji Francuskiej — początek drogi, która skończyła się na Świętej Helenie.
Rewolucja Francuska — przewodnik po całej epoce — chronologia całego cyklu.

FAQ

Dlaczego kampania rosyjska 1812 roku była tak katastrofalna dla Napoleona?
Rosjanie unikali bitwy decydującej i wycofywali się, wypalając zaopatrzenie, co w połączeniu z rosyjską zimą doprowadziło do zniszczenia większości Wielkiej Armii podczas odwrotu z Moskwy.

Co ustanawiała Karta konstytucyjna z 1814 roku?
Dwuizbowy system parlamentarny na wzór angielski, zachowując jednocześnie zniesienie feudalizmu i równość prawną wprowadzone przez rewolucję — kompromis między starym porządkiem i zdobyczami 1789 roku.