stać, siedzieć, leżeć

Istnieją 3 czasowniki, bez których wydawałoby się, że żaden język (pozornie) nie mógłby istnieć – stać, siedzieć, leżeć. Są to czynności, które przytaczamy i wyrażamy wiele razy każdego dnia w języku polskim. Każdy z nas je wykonuje, zauważa, opisuje, planuje. Francuz – nigdy.

Pewnym istotnym szokiem jest dla uczniów odkrycie, że język francuski nie posiada czasowników stać, siedzieć ani leżeć. Jak to jest w ogóle możliwe, że takie czasowniki nie są czymś używanym w języku Moliera? Francuzi nie postrzegają tego jako czynności, ale jako stany, lub pozycje ciała. A więc żadna z tych czynności nie jest postrzegana w języku francuskim jako de facto czynność. Co zatem mówią w zamian?

Czasownik “stać” to zazwyczaj po prostu “być”.

On stoi obok niej. – Il est à côté d’elle.
Samochód stoi na światłach. – La voiture est au feu rouge.
Szklanka stoi na stole. – Le verre est sur la table.

Jeśli zechcemy wyrazić pozycję jako stojącą w opozycji do siedzącej lub leżącej, istnieje przysłówek debout, który na polski można przełożyć jako “brzegiem, kantem, na sztorc” :

Les livres sont rangés debout sur l’étagère. – Książki są ułożone pionowo na półce.
Au travail, il mange toujours debout. – W pracy, on je zawsze stojąc.

Czasownik “siedzieć” nie istnieje, ale mamy czynność “siadać”.

A dokładniej mamy czasownik przechodni “usadzać kogoś” : asseoir + qqn
Co w takim razie zrobić, żeby powiedzieć “siadam”? Musimy doprowadzić zdanie do układu zwrotnego, a więc dodać użycie zaimka zaimka “zwrotnego” (COD) : s’asseoir

W szkole zawsze siadam w pierwszym rzędzie – À l’école, je m’assieds toujours au premier rang.
W rzeczywistości zdanie mówi : W szkole zawsze usadzam się w pierwszym rzędzie.

Konieczność zrobienia tej zwrotności jest też powodem dla którego tryb rozkazujący będzie wyglądał następująco :
usiądź! – assieds-toi!
usiądźmy! – asseyons-nous!
usiądźcie – asseyez-vous!

Czasy złożone, w tym passé composé będą działały odpowiednio :
Usiadłem. – Je me suis assis.
Usadziliśmy naszych gości w ogrodzie. – Nous avons assis nos invités dans le jardin.

Jak w takim razie powiedzieć “siedzę” ? Potrzebna będzie strona bierna, w której użyjemy naturalnie tego samego participe passé co w czasach złożonych : Je suis assis. (dosłowne znaczenie : “jestem usadzony”).

I w końcu czasownik “leżeć”. Leżenie to nie czynność, ale kładzenie już tak.

Chodzi oczywiście o czasownik “coucher”, ale nie koniecznie w znaczeniu, które jest znane wielu osobom w ogóle nie mówiącym po francusku z refrenu piosenki “Lady Marmade“. “Coucher” oznacza “kłaść”, a odpowiednio “se coucher” będzie oznaczało “się kłaść”.

Kładę się dziś o 21:00 – Je me couche aujourd’hui à vingt-et-une heures.

A jak wyrazić stan, np. zwyczajne określenie “leżę” ? Ponownie strona bierna będzie tu kluczem :
Je suis couché (dosłowne znaczenie : “jestem położony”).

Czy w języku francuskim brakuje jeszcze innych czasowników poza stać, siedzieć, leżeć ?

Oczywiście, że tak, to zupełnie normalny fenomen spotykany nie tylko w języku francuskim i nie ogranicza się tylko do czasowników stać, siedzieć, leżeć. W języku francuskim nie spotkamy też między innymi czasownika “potrzebować” (stosuje się całe wyrażenie “avoir besoin“, czyli “mieć potrzebę”), “odwiedzać kogoś” (rendre visite à qqn), nie znajdziemy też osobnego czasownika na wyrażenie spędzania czasu, musimy zadowolić się możliwością użycia do tego znaczenia czasownika passer w sposób przechodni. To ostatnie wraz z innymi czasownikami o podwójnym układzie (nieprzechodni / przechodni) jest zresztą materiałem na osobny artykuł.

Czy istnieją zatem we francuskim też czasowniki, których z kolei próżno szukać w języku polskim?

No jasne, że tak. Każdy język ma większy zasób określeń w dziedzinach, które były w danej kulturze istotniejsze (mnogość określeń na “śnieg” w różnych językach krajów północnych). Tak więc francuski jest to język, w którym znajdziemy przynajmniej 10 czasowników, które po polsku przetłumaczylibyśmy jako “ciąć”, ale każdy z nich jest innym precyzyjnie zdefiniowanym sposobem cięcia jakiegoś składnika podczas przygotowywania potraw. Albo jak na polski wiernie przetłumaczyć takie czasowniki jak réussir czy faillir? Jakie znaleźć polskie odpowiedniki dla wszystkich znaczeń mettre czy assumer ? Czy ktoś w języku polskim wpadłby na pomysł, że brakuje nadwiślańskich odpowiedników tutoyer i vovoyer ? Tyle jeszcze fascynujących różnic do poznania gdy już uda nam się po francusku stać, siedzieć, leżeć !