Rewolucja Francuska trwała dłużej, niż zwykle się mówi. Punktem zapalnym był lipiec 1789 roku i Bastylia, ale korzenie sięgają lat 70. i 80. XVIII wieku, a ostatnie konsekwencje — powrót Burbonów na tron — rozegrały się dopiero w 1814–1815 roku. Ten tekst to mapa całej trasy. Krótka, bez detali, z linkami do artykułów, w których każdy etap jest opisany osobno.
Jeśli uczysz się francuskiego albo po prostu chcesz zrozumieć, dlaczego Francuzi do dziś śpiewają o „dniu krwi” w Marsylance albo czemu 14 lipca jest świętem narodowym — to dobre miejsce na start.
Ancien Régime i kryzys, który go zniszczył
Przed 1789 rokiem Francja funkcjonowała w systemie trzech stanów: duchowieństwa, szlachty i tzw. stanu trzeciego, czyli wszystkich pozostałych — od bogatych mieszczan po najbiedniejszych chłopów. Ten drugi i trzeci stan płacił niemal wszystkie podatki, pierwszy i drugi miał niemal wszystkie przywileje. Do tego doszedł kryzys finansowy monarchii, napompowany przez udział Francji w wojnie o niezależność Stanów Zjednoczonych, oraz katastrofalne zbiory z 1788 roku. Król Ludwik XVI zwołał Stany Generalne, żeby ratować budżet. Nie przewidział, że to on straci kontrolę nad tym, co się dalej wydarzy.
Więcej o tym etapie — w artykule o przyczynach rewolucji.
1789: rok, który zmienił wszystko
Stany Generalne zebrały się w Wersalu w maju 1789 roku. Sześć tygodni później deputowani stanu trzeciego ogłosili się Zgromadzeniem Narodowym i złożyli przysięgę w Sali Gry w Piłkę, że nie rozejdą się bez konstytucji. 14 lipca paryski tłum zdobył Bastylię — twierdzę-więzienie, symbol władzy króla. W sierpniu Zgromadzenie przyjęło Deklarację Praw Człowieka i Obywatela. W październiku kobiety z Paryża przeszły marszem do Wersalu i praktycznie zmusiły króla do przeprowadzki do stolicy.
Radykalizacja, wojna i Terror
Monarchia konstytucyjna nie przetrwała długo. W 1791 roku Ludwik XVI próbował ucieczki z kraju i został złapany w Varennes — to był punkt bez powrotu. Rok później Francja wypowiedziała wojnę Austrii, monarchię obalono, a we wrześniu 1792 roku proklamowano I Republikę. Ludwika XVI skazano na śmierć i zgilotynowano w styczniu 1793 roku. Rywalizacja żyrondystów z jakobinami skończyła się dyktaturą Komitetu Ocalenia Publicznego i Wielkim Terrorem — między wrześniem 1793 a lipcem 1794 roku zginęło, według różnych szacunków, kilkanaście do kilkudziesięciu tysięcy ludzi. Robespierre, główny architekt Terroru, sam skończył pod gilotyną 28 lipca 1794 roku.
Dyrektoriat i wzrost Napoleona
Po upadku Robespierre’a władzę przejął pięcioosobowy Dyrektoriat — rząd chronicznie niestabilny, skorumpowany i bez realnego zaplecza politycznego. To w tym chaosie karierę zrobił młody korsykański generał, Napoleon Bonaparte, dzięki kampanii włoskiej i egipskiej. 9 listopada 1799 roku (18 brumaire’a według rewolucyjnego kalendarza) Napoleon dokonał przewrotu i ustanowił Konsulat. Pięć lat później ogłosił się cesarzem.
Upadek Napoleona i powrót Burbonów
Cesarstwo Napoleona rozpadło się po katastrofalnej kampanii rosyjskiej 1812 roku i serii klęsk wobec koalicji europejskich. Pierwsza abdykacja w 1814 roku i zesłanie na Elbę nie zakończyły sprawy — Napoleon wrócił na sto dni, przegrał pod Waterloo w czerwcu 1815 roku i skończył na Świętej Helenie. Na tronie Francji zasiadł Ludwik XVIII, a Kongres Wiedeński przerysował granice Europy. Rewolucja formalnie się zamknęła, ale jej idee — i kolejna rewolucja w 1830 roku — dowodzą, że nic naprawdę się nie skończyło.
Czytaj więcej: cały cykl o Rewolucji Francuskiej
- Przyczyny Rewolucji Francuskiej — dlaczego Ancien Régime się posypał: kryzys stanowy, długi królestwa, Wolter i Rousseau, głód po nieurodzaju 1788 roku.
- 1789: początek Rewolucji Francuskiej — od Stanów Generalnych do Deklaracji Praw Człowieka, ze szturmem na Bastylię pośrodku.
- Terror i radykalizacja Rewolucji Francuskiej — egzekucja króla, wojna z Europą i rządy Robespierre’a, które pochłonęły też jego samego.
- Dyrektoriat i Napoleon Bonaparte — jak niestabilny rząd otworzył drogę do władzy korsykańskiemu generałowi.
- Upadek Napoleona i Restauracja Burbonów — Rosja, Waterloo, Wiedeń i powrót starej dynastii na tron.
FAQ
Kiedy była Rewolucja Francuska?
Za daty ramowe przyjmuje się najczęściej 1789–1799, choć niektórzy historycy liczą początek od kryzysu finansowego 1787 roku, a koniec epoki napoleońskiej domyka się dopiero w 1815 roku wraz z Restauracją Burbonów.
Ile trwała Rewolucja Francuska?
W wersji klasycznej — dziesięć lat, od zdobycia Bastylii w 1789 roku do przewrotu 18 brumaire’a w 1799 roku, po którym władzę przejął Napoleon.
Co było bezpośrednią przyczyną wybuchu rewolucji?
Zbieg kryzysu finansowego monarchii, głodu po nieurodzaju z 1788 roku i sporu o sposób głosowania w Stanach Generalnych. Szczegóły — w artykule o przyczynach.
Czy Napoleon był częścią rewolucji, czy jej zaprzeczeniem?
Historycy spierają się do dziś. Jedni widzą w nim spadkobiercę rewolucyjnego centralizmu i Kodeksu Napoleona, inni — władcę, który pochował republikańskie ideały na rzecz osobistego cesarstwa.
