Odgruzowywanie zaimków wskazujących: „celui”, „celle”, „ceux”, „celles” po ludzku

Cztery krótkie słówka, a potrafią uprzykrzyć życie: celui, celle, ceux, celles. Niby „ten/ta/ci/te”, ale w praktyce – nie wiadomo kiedy których użyć, co z tym myślnikiem, gdzie wcisnąć -ci i dlaczego nagle pojawia się dont. Jeśli też masz wrażenie, że francuski tu kombinuje, to rozumiem. Poniżej rozkładam temat na spokojnie, z przykładami z mowy i ekranu, tak żebyś mógł/mogła od razu mówić pewniej.

O co w ogóle chodzi z „celui/celle/ceux/celles”?

To są zaimki wskazujące, czyli „ten/ta/ci/te” używane zamiast rzeczownika. One nie stoją przed rzeczownikiem (to rola ce/cet/cette/ces), tylko zastępują ten rzeczownik, do którego wracamy w rozmowie. W polskim często dajemy sam „ten/ta”, czasem dopowiadamy: „ten zielony”, „ta, co przyszła pierwsza”. We francuskim robi się to bardzo zgrabnie właśnie przy pomocy tych form.

I tak, tu jest zgodność w rodzaju i liczbie. Wybór to naprawdę tylko: męski/żeński, l.poj./l.mn. I już. Reszta to dodatki.

Szybka mapa: który jest który?

• celui – męski, liczba pojedyncza („ten”).
• celle – żeński, liczba pojedyncza („ta”).
• ceux – męski, liczba mnoga („ci”).
• celles – żeński, liczba mnoga („te”).

Przykłady na sucho:

• Tu prends quel gâteau ? – Celui au chocolat. (Które ciastko? – To czekoladowe.)
• J’aime cette robe, mais celle de Marie est plus simple. (Lubię tę sukienkę, ale ta Marii jest prostsza.)
• Je répondrai à ceux qui attendent. (Odpowiem tym, którzy czekają.)
• Celles de gauche sont en promo. (Te po lewej są w promocji.)

Najważniejsze konstrukcje, które trzeba mieć w ręku

-ci i -là: „ten tu” vs „ten tam”

Gdy chcesz wskazać bliżej/dalej, dorzucasz -ci (tu) albo -là (tam). Z celui/celle/ceux/celles łączysz je myślnikiem.

• Celui-ci (ten tutaj), celui-là (ten tam).
• Ceux-ci (ci tu), celles-là (te tam).

Dialog sklepowo-listowy:

• Vous prenez lequel ? – Celui-ci. Il est moins cher. (Który pan bierze? – Ten tutaj. Jest tańszy.)
• Regarde celui-là ! (Zobacz tamtego!) – w mowie potocznej o osobie lub rzeczy; ton bywa dość bezpośredni.

„Ten od…”: de + ktoś/coś

Gdy chcesz powiedzieć „ten kogoś” / „ten czegoś”, używasz de po zaimku.

• C’est le stylo de Paul ? – Non, c’est celui de Marie. (To długopis Paula? – Nie, to ten Marii.)
• Ta carte ou celle du chef ? (Ta karta czy ta szefa?)
• Je préfère ceux de la première saison. (Wolę te z pierwszego sezonu.)

Zdania względne: qui, que, dont – czyli „ten, który/którą/o którym”

Tu francuski lśni precyzją. Po celui/celle/ceux/celles bardzo naturalne jest rozwinięcie zdaniem względnym:

• qui – gdy „który” jest podmiotem: Celui qui arrive le premier gagne. (Kto przyjdzie pierwszy, wygrywa.)
• que – gdy „który” jest dopełnieniem: Celle que tu as choisie est parfaite. (Ta, którą wybrałeś, jest idealna.)
• dont – „którego/której”, „o którym”: Ceux dont je parlais (Ci, o których mówiłem).

W serialach aż się roi od konstrukcji: C’est celui dont je t’ai parlé hier – „To ten, o którym ci mówiłem wczoraj”. Brzmi naturalnie, bez gimnastyki.

Po czasowniku „être”: To ten/ta/to ci

Bardzo codzienna sytuacja: wskazujesz obiekt/wybór po „to jest…”.

• C’est celui que je voulais. (To ten, którego chciałem.)
• Ce ne sont pas celles que tu crois. (To nie te, o których myślisz.)
• Est-ce ceux de la semaine dernière ? (Czy to ci z zeszłego tygodnia?)

Uwaga: „celui” to nie to samo co „ce/cet/cette/ces”

Krótki rozdział od czwartego do piątego biegu. Ce/cet/cette/ces to przymiotniki wskazujące – stoją przed rzeczownikiem: ce film, cette idée, ces gens. A celui/celle/… to zaimki – zastępują rzeczownik.

• Ce film est long. (Ten film jest długi.) – z rzeczownikiem.
• Je préfère celui de Nolan. (Wolę ten Nolana.) – bez rzeczownika, wiadomo, że chodzi o film.

W praktyce często łączysz oba światy jednym zdaniem: Je prends ce modèle, pas celui-là. (Biorę ten model, nie tamten.)

Życie codzienne: zobacz, jak to płynie

Scena z kuchni:

• Tu veux quelle tasse ? – Celle avec le chat. – Non, celle-ci est sale. Prends celle de l’étagère.
• Tłum.: Którą filiżankę chcesz? – Tę z kotem. – Nie, ta tutaj jest brudna. Weź tę z półki.

Praca w zespole:

• On garde les fichiers de Marie ou ceux de Lucas ? – Ceux de Lucas. Ce sont ceux qui sont à jour.
• Tłum.: Zostawiamy pliki Marii czy Lucasa? – Te Lucasa. To te, które są aktualne.

Na mieście:

• Ces chaussures ou celles-là ? – Celles-là. Et je prends aussi celles de sport.
• Tłum.: Te buty czy tamte? – Tamte. I biorę też te sportowe.

Najczęstsze potknięcia i szybkie naprawy

• Mylisz rolę zaimka z przymiotnikiem: mówisz celui film. Naprawa: albo ce film (z rzeczownikiem), albo samo celui (bez rzeczownika).
• Zapominasz o zgodności: celle do rzeczowników męskich. Naprawa: sprawdź „rodzaj + liczba” rzeczy, do której wracasz.
• Brak myślnika przy -ci/-là: powinno być celui-ci, nie celuici ani celui ci.
• Nadużycie „dont”: używaj go, gdy w polskim masz „o którym/którego/której” lub po wyrażeniach z de: parler de, avoir besoin de. W innych sytuacjach lepiej qui/que.
• Z ludźmi: jak najbardziej możesz powiedzieć celui/celle o osobie, jeśli kontekst jest jasny: Celui qui parle, c’est mon frère.

Mini-ćwiczenie (z odpowiedziami)

1. Wybierz: – Tu prends quel dessert ? – … au citron.
2. Uzupełnij: Ce n’est pas ma voiture. C’est … de Paul.
3. Wskaż bliżej/dalej: – Je préfère … (te tutaj) – Pas moi, je veux … (tamte).
4. Zdanie względne: … qui arrivent en retard attendront dehors.

Propozycje odpowiedzi:

1. Celui – Celui au citron.
2. celle – C’est celle de Paul.
3. celles-ci / celles-là – Je préfère celles-ci. – … je veux celles-là.
4. Ceux – Ceux qui arrivent…

Szybkie ściągi, które warto zapamiętać

• Mapa: celui (m. lp), celle (ż. lp), ceux (m. lm), celles (ż. lm).
• Blisko/daleko: celui-ci/celui-là, celles-ci/celles-là itd.
• Własność/pochodzenie: celui/celle/… + de (ten kogoś/czegoś).
• Rozwinięcie: qui/que/dont po zaimku.
• Nie łącz z rzeczownikiem. Do rzeczownika służy ce/cet/cette/ces.

Na koniec

Te cztery formy nie są wrogami, tylko sprytnymi skrótami. Wystarczy pamiętać o zgodności, znać trzy najważniejsze „klocki” (de, -ci/-là, qui/que/dont) i nagle rozmowa składa się sama. Chcesz, żebym przygotował(-a) krótką fiszkę PDF do pobrania z przykładami z tego wpisu? Daj znać w komentarzu, które zdania sprawiają najwięcej kłopotu.