1789: początek Rewolucji Francuskiej — Bastylia i dalej

Nauka

28 lipca, 2025

3. Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789

Spis treści

1789: rok, w którym Francja przestała być tym samym krajem

5 maja 1789 roku w Wersalu zebrały się Stany Generalne. Nikt z obecnych — ani król, ani deputowani — nie wiedział, że za dwanaście miesięcy Francja będzie miała nową konstytucję, zburzoną symbolicznie Bastylię i deklarację praw, którą do dziś cytuje się na całym świecie. Ten artykuł prowadzi przez ten rok miesiąc po miesiącu.

Stany Generalne: zjazd, który wymknął się z rąk

Ludwik XVI zwołał Stany Generalne, żeby zdobyć zgodę na nowe podatki. Zasiadło w nich 578 deputowanych stanu trzeciego, 291 duchowieństwa i 270 szlachty — dane te podaje szczegółowa analiza zgromadzenia. Już pierwsze dni pokazały, że to nie będzie spokojna sesja podatkowa. Sporny okazał się sposób głosowania: stan trzeci chciał głosowania „głowami”, co dawałoby mu realną przewagę liczebną, dwa pierwsze stany wolały głosowanie „stanami”, w którym mogły go łatwo przegłosować.

Spór trwał sześć tygodni. Encyclopaedia Britannica opisuje moment przełomu: 17 czerwca deputowani stanu trzeciego, obawiając się, że zostaną przegłosowani przez dwa uprzywilejowane stany, ogłosili się rewolucyjnym Zgromadzeniem Narodowym, sygnalizując koniec reprezentacji opartej na tradycyjnym podziale stanowym.

Przysięga w Sali Gry w Piłkę

Trzy dni później, 20 czerwca, deputowani zastali salę obrad zamkniętą z rozkazu króla. Przenieśli się do pobliskiej sali do gry w piłkę i tam złożyli przysięgę: nie rozejdą się, dopóki Francja nie będzie miała konstytucji. To był akt otwartego nieposłuszeństwa wobec monarchy — i moment, w którym stan trzeci przestał czekać na zgodę króla, a zaczął działać jak samodzielna władza.

Ludwik XVI ustąpił formalnie 27 czerwca, zezwalając na połączenie trzech stanów w jedno zgromadzenie. Ale za kulisami ściągał wojska w kierunku Paryża i Wersalu, a 11 lipca zdymisjonował Jacquesa Neckera, ministra finansów popularnego wśród mieszczaństwa jako reformator. Ta dymisja, w połączeniu z ruchami wojsk, wywołała w Paryżu panikę o „arystokratyczny spisek” wymierzony w Trzeci Stan.

14 lipca: Bastylia

Bastylia — twierdza-więzienie na wschodzie Paryża — nie była w 1789 roku pełna politycznych więźniów: w chwili szturmu przetrzymywano tam zaledwie siedem osób. Symbolicznie liczyło się co innego: był to bastion królewskiej władzy arbitralnej, uzbrojony w prochy potrzebne paryskiemu tłumowi. Britannica opisuje wydarzenia tego dnia dosłownie: zgromadzenie wojsk wokół Paryża i dymisja Neckera sprowokowały powstanie w stolicy, a 14 lipca 1789 roku paryski tłum zdobył Bastylię, symbol królewskiej tyranii. Ludwik XVI, wizytując Paryż kilka dni później, uznał zwierzchnictwo ludu, wpinając sobie na kapelusz trójkolorową kokardę.

14 lipca jest dziś francuskim świętem narodowym, a data ta funkcjonuje w powszechnej pamięci jako początek rewolucji, choć — jak pokazuje poprzedni artykuł tego cyklu — proces trwał już od kilku miesięcy.

Wielki Strach na wsi

W dniach po zdobyciu Bastylii przez francuską prowincję przeszła fala paniki znana jako Wielki Strach (la Grande Peur). Plotki o bandach zbrojnych rozsyłanych przez szlachtę, mające podłożyć ogień pod chłopskie zbiory, rozprzestrzeniały się z miasta do miasta szybciej niż jakakolwiek prawdziwa informacja. Chłopi w wielu regionach zaatakowali dworce i zamki, paląc rejestry feudalnych zobowiązań i czynszów. Zgromadzenie Narodowe odpowiedziało na to w nocy z 4 na 5 sierpnia dekretami znoszącymi większość przywilejów feudalnych — decyzją, która w praktyce zdemontowała cały system prawny Ancien Régime w ciągu jednej sesji.

Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela

26 sierpnia 1789 roku Zgromadzenie Narodowe przyjęło Deklarację Praw Człowieka i Obywatela — siedemnaście artykułów, które ogłaszały wolność, równość przed prawem i suwerenność narodu jako fundamenty nowego porządku. Francuska Rada Konstytucyjna, która do dziś powołuje się na ten dokument, podkreśla jego trwałość: przedstawiciele ludu francuskiego, zebrani w Zgromadzeniu Narodowym, uznając, że ignorancja, zapomnienie lub wzgardzenie prawami człowieka są jedynymi przyczynami nieszczęść publicznych, postanowili wyłożyć w uroczystej deklaracji naturalne, niezbywalne i święte prawa człowieka. Deklaracja ma dziś wartość konstytucyjną we Francji i była inspiracją między innymi dla Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka ONZ z 1948 roku.

Marsz kobiet na Wersal

Latem i jesienią sytuacja żywnościowa w Paryżu wciąż się nie poprawiała, a król nie ratyfikował ani Deklaracji, ani sierpniowych dekretów. 5 października 1789 roku tłum, w większości kobiet targowych i robotnic, wyruszył pieszo z Paryża do Wersalu, odległego o kilkanaście kilometrów, domagając się chleba i podpisu króla pod nowymi ustawami. Następnego dnia rodzina królewska, praktycznie pod przymusem, przeniosła się do Paryża, do pałacu Tuileries. Od tego momentu Ludwik XVI był w praktyce zakładnikiem stolicy, nie jej władcą — a Zgromadzenie Narodowe zyskało realną kontrolę nad procesem legislacyjnym.

Co dalej: monarchia konstytucyjna

Kolejne dwa lata Francja funkcjonowała jako monarchia konstytucyjna — z Ludwikiem XVI formalnie na tronie, ale pod kontrolą Zgromadzenia Narodowego, które przygotowywało nową konstytucję, przyjętą ostatecznie w 1791 roku. Ten kompromis okazał się nietrwały. To, jak i dlaczego się rozpadł, opisuje kolejny artykuł tego cyklu.

Zobacz też

Przyczyny Rewolucji Francuskiej — co doprowadziło do zwołania Stanów Generalnych.
Terror i radykalizacja Rewolucji Francuskiej — jak monarchia konstytucyjna przekształciła się w republikę i dyktaturę.
Rewolucja Francuska — przewodnik po całej epoce — chronologia całego cyklu.

FAQ

Dlaczego zdobycie Bastylii było tak ważne, jeśli więziono w niej tylko siedem osób?
Znaczenie Bastylii było symboliczne, nie liczbowe — była to twierdza reprezentująca arbitralną władzę króla, a jej zdobycie pokazało, że monarchia straciła kontrolę nad Paryżem.

Co zawierała Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela?
Siedemnaście artykułów gwarantujących m.in. wolność, równość przed prawem, wolność wypowiedzi i domniemanie niewinności — dokument, który do dziś ma we Francji wartość konstytucyjną.

Czym była przysięga w Sali Gry w Piłkę?
Zobowiązaniem deputowanych stanu trzeciego, złożonym 20 czerwca 1789 roku, że nie rozejdą się, dopóki Francja nie otrzyma konstytucji.